2019-07-29

20 sierpnia – 51 rocznica „inwazji na Czechosłowację”

Sytuacja Czechosłowacji w pierwszych latach po II wojnie światowej odbiegała od schematu realizowanego w pozostałych krajach tej części Starego Kontynentu, gdzie swoje wpływy umacniały Sowiety. Implementacja sytemu komunistycznego nastąpiła w lutym 1948 r. Jak podkreśla historyk Łukasz Kamiński Do tego czasu był tam normalny ustrój wielopartyjny, chociaż nie wszystkie nurty polityczne dopuszczono do legalnego istnienia (zwłaszcza na Słowacji). W maju 1946 r. odbyły się wolne i demokratyczne wybory. Komuniści dostali wtedy blisko 40 proc. głosów (już przed wojną cieszyli się sporym poparciem społecznym), ale nie byli w stanie sami rządzić. W parlamencie istniała pięciopartyjna koalicja z udziałem wszystkich liczących się sił politycznych. Nie zmienia to jednak faktu, że będąc w strefie podporządkowanej Moskwie, sprawa zmonopolizowania systemu politycznego przez czeskich komunistów stawała się jedynie kwestią czasu. Funkcjonująca w tym czasie demokracja stworzyła warunki do zmiany systemowej. Wraz z rezygnacją z funkcji prezydenta przez Edvarda Beneša proces umacniania władzy nabrał rozpędu.

Wdrażane przez czeskich komunistów zmiany budziły niezadowolenie społeczne. Wszechobecny terror, kolektywizacja oraz niekorzystne dla ludności reformy – w tym szczególnie walutowa z 1953 r. – stały się znakiem rozpoznawczym komunizmu nad Wełtawą. Pewne odprężenie nastąpiło w 1962 r., czego symbolem było publiczne wysadzenie w powietrze 37-metrowego pomnika Stalina. Z jednej strony próba liberalizacji życia, z drugiej zaś narastający kryzys gospodarczy wygenerowały antecedencje nie tylko do rozmów wewnątrzpartyjnych nad możliwościami modyfikacji systemu, ale szeroko rozumianego kryzysu komunizmu w Czechosłowacji. W konsekwencji zmian przeprowadzonych przez Komunistyczną Partię Czechosłowacji miejsce Antonina Novotnego zajął Aleksander Dubczek.

Koncept Dubczeka, by zmodernizować system nie przypadł do gustu Moskwie, dla której – w dobie Leonida Breżniewa – wszelkie odstępstwa od schematu sowieckiego traktowano jako poważne zagrożenie dla komunizmu. Zdaniem rumuńskich historyków, Vasile’a Palii i Mihai’a Retegana: Decydenci z Kremla właściwie zinterpretowali zagrożenie, jakie stanowił reżim Dubczeka. Gdyby eksperyment nazywany Praską Wiosną powiódł się, wszystkie podstawowe elementy systemu zostałyby zagrożone, <>>. Z kolei Ł. Kamiński zauważa: Latem 1968 r. reformy Praskiej Wiosny wkraczały w kolejną fazę. Przygotowano szereg istotnych ustaw – między innymi o rehabilitacji, o federalizacji państwa, nowelizację prawa prasowego. W demokratyczny sposób wyłoniono delegatów na nadzwyczajny, XIV zjazd KPCz. Eksperyment budowy <>> został jednak brutalnie przerwany przez interwencję wojsk Układu Warszawskiego. Obawa Moskwy o rozprzestrzenienie się tendencji reformistycznych w obrębie Komunistycznej Partii Czechosłowacji, a tym bardziej ich transfer poza granice tego państwa, spowodowały interwencję wojsk Układu Warszawskiego. W akcji – o kryptonimie „operacja Dunaj” – uczestniczyli żołnierze Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, Bułgarii, Węgier, Polski oraz Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Historyk Paweł Piotrowski zauważa – w kontekście sił biorących udział w inwazji – że Ludowe Wojsko Polskie na terenie Czechosłowacji pełniło funkcję okupacyjną, stacjonowało tam wbrew woli władz i społeczeństwa. Udział w interwencji poważnie zaciążył na wzajemnych stosunkach pomiędzy Polakami a Czechami. Wagę, jaką interweniujący przykładali do inwazji na Czechosłowacji, można dostrzec choćby w karierze, jaką po haniebnych wydarzeniach z sierpnia 1968 r., zrobił dowódca LWP gen. Florian Siwicki, co podkreśla historyk Paweł Sztama. Zasługi, jakie w trakcie interwencji Siwicki oddał socjalizmowi – zauważa P. Sztama –  oceniono bardzo wysoko i oficer zaczął aspirować do najwyższych stanowisk w LWP oraz aparacie państwowym i partyjnym. Jeszcze w październiku 1968 r. awansowano go do stopnia generała dywizji. W kolejnym miesiącu został zastępcą członka Komitetu Centralnego PZPR, a dwa lata później wybrano go do tego gremium.

„Operacja Dunaj” przyniosła śmierć 108. osobom po stronie czechosłowackiej. W trakcie jej prowadzenia blisko 300 tys. ludzi opuściło kraj. Co ciekawe nie wszystkie kraje bloku poparły inwazję. Albania wystąpiła z Układu Warszawskiego. Również Rumunia nie poparła haniebnej interwencji. Operacja nie zyskała także przychylności komunistycznych Jugosławii oraz Chin.

KONTAKT

Jednostka wdrażająca projekt:

Instytut Europejski w Łodzi
Zamiejscowy oddział Centrum Europejskiego Natolin
ul. Piotrkowska 262/264
90-361 Łódź
http://www.ie.lodz.pl

Kontakt z zespołem projektowym EPTW@natolin.edu.pl

Centrum Europejskie Natolin:
ul. Nowoursynowska 84
02-797 Warszawa
www.natolin.edu.pl