2019-02-19

100 rocznica podpisania traktatu wersalskiego

18 czerwca 1919 r. rozpoczęła swoje obrady konferencja w Wersalu. W trakcie jej trwania, 28 czerwca tegoż roku, podpisano dokument pn. Traktat pokoju między mocarstwami sprzymierzonymi i stowarzyszonymi a Niemcami. Porażka II Rzeszy w I wojnie światowej, która pochłonęła miliony ofiar i przez świadków tamtych wydarzeń – niemogących przewidzieć hekatomby, która dotknęła ludzkość w latach 1939-1945 – nazwana „Wielką Wojną” – znalazła konfirmację w literalnym zapisie konceptu świata po konflikcie zbrojnym z lat 1914-1918.

Nieobecność strony niemieckiej podczas obrad konferencji – podobnie jak i przedstawicieli nieuznawanej przez zwycięską koalicję, jako czynnik państwowy na arenie międzynarodowej, Rosji porewolucyjnej, targanej turbulencjami ekonomiczno-społecznymi i politycznymi w czasie trwającej tam wojny domowej – stworzyła możliwość kształtowania ładu powojennego wedle uznania mocarstw zwycięskich, wśród których jednak nie było jednolitego stanowiska zarówno w kwestii przyszłości pokonanych, jak i kształtu granic państw mających powstać na gruzach upadłych monarchii: Niemiec Hohenzollernów, Rosji Romanowów, czy też Austro-Węgier Habsburgów.

Rzeczona materia była przedmiotem głębokiej troski polskich stronnictw niepodległościowych, których prominenci oraz przedstawiciele, zwani „pokoleniem niepokornych” – wychowani nie tylko w tradycji powstaniowej, ale i w opozycji do zbrojnych zrywów narodowych XIX. w., postrzeganych jako działania niepotrzebnie niszczące potencjał biologiczny narodu – jeszcze w dobie poprzedzającej wybuch wojny pracowali nad „sprawą polską”, deliberując o przyszłością granic Niepodległej.

Aktywność Polaków w czasie I wojny, zarówno na płaszczyźnie dyplomatycznej jak zbrojnej, konfirmowała potrzebę wypłynięcia casusu odbudowy państwowości Rzeczpospolitej. Kwestia ta, choć postrzegana przez decydentów światowej polityki często jako karta przetargowa w realizacji celów własnej polityki zagranicznej, wzbudzała z każdym rokiem Wielkiej Wojny coraz większe zainteresowanie. Ukłon w stronę Polaków wykonywali zaborcy. W Odezwie wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza z sierpnia 1914 r., pełnej patosu, padły następujące słowa: „Niech Naród Polski połączy się w jedno ciało pod berłem Cesarza Rosyjskiego. Pod berłem tem odrodzi się Polska, swobodna w swojej wierze, języku i samorządzie.[…]. Z sercem otwarłem, z ręką po bratersku wyciągniętą, kroczy na Wasze spotkanie Wielka Rosya”. Również w Berlinie i Wiedniu – w związku niepowodzeniami na froncie – dostrzeżono potencjał drzemiący w narodzie polskim. Akt 5 listopada 1916 r. – nazywany także aktem dwóch cesarzy – zapowiadał podniesienie do samodzielności państwo polskie, z nieokreślonym jednak terytorium. Prawo Polaków do niepodległości wyraziła także – już po rewolucji lutowej 1917 r. – Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich oraz dwa dni później Rząd Tymczasowy z księciem Jerzym Lwowem na czele. Szeroko zakrojona działalność Polaków za Oceanem zdeterminowała z kolei prezydenta Woodrow Wilsona do uwzględnienia polskich dążeń niepodległościowych w tzw. orędziu noworocznym z 8 stycznia 1918 r.

Rodząca się  w dobie Wielkiej Wojny swoista koniunktura dla „sprawy polskiej” wymagała podjęcia odpowiednich kroków na arenie dyplomatycznej. Powołanie do życia 15 sierpnia 1917 r. Komitetu Narodowego Polskiego w Lozannie, z siedzibą w Paryżu, stworzyło grunt do sformalizowania działalności Polaków na zachodzie w relacjach z prominentnymi politykami państwa ententy. Stając się wyrazicielem celów politycznych nieistniejącego jeszcze wówczas państwa polskiego zyskał uznanie Francji. Z czasem jego rolę dostrzegła także Józef Piłsudski, który na mocy porozumienia ze swoim oponentem – stojącym na czele Komitetu – Romanem Dmowskim doprowadził włączenia do składu personalnego Komitetu swoich zwolenników.

Wykorzystanie koniunktury wojennej pozwoliło, aby dwóch przedstawicieli – już wówczas rozwiązanego – KNP wzięło udział, reprezentując sprawę polską, w wersalskiej konferencji.

29 stycznia 1919 r. – nieco ponad tydzień od uroczystego otwarcia obrad konferencji – Dmowski zaprezentował koncepcję granic Niepodległej, zaś 12 lutego powołaną specjalnie dedykowaną sprawie polskiej komisję, na czele której stanął – przychylnie nastawiony do Polaków – Jules Cambon. Próba przekonania mocarstw do polskiej koncepcji była o tyle skomplikowana, że poza trudnościami w tej materii generowanymi trwające wówczas walki Polaków o wschodnią i południową granicę „sprawa polska” znalazła swoich zagorzałych adwersarzy z premierem Wielkiej Brytanii Davidem Lloyd George’m  na czele. O ile bowiem premier brytyjski nie widział zasadności wspierania terytorialnych żądań Polaków oraz udzielenia odradzającej się Rzeczpospolitej pomocy materialnej w czasie walk o wschodnią granicę, to już politycy nad Sekwaną – w tym marszałek Ferdynand Foch – alarmowali o trudnej sytuacji na Wschodzie, gdzie zagrożony jest byt Niepodległej, o której powrót na mapę zabiegano.

Torpedowanie polskich żądań przez stronę brytyjską sprawiło, że mocarstwa nie przyznały Polsce Gdańska, części Górnego Śląska oraz Warmii i Mazur.

Tendencja ta utrzymała się do dnia 28 czerwca 1919, kiedy podpisy pod traktatem składali Roman Dmowski i Ignacy Jan Paderewski. Sejm polski ratyfikował traktat 31 lipca 1919 roku. Pół roku później weszły w życie jego postanowienia. Polsce przyznano większość Wielkopolski,  Pomorze Wschodnie bez Gdańska, który stawał się Wolnym Miastem kontrolowanym przez Ligę Narodów, zaś na Warmii i Mazurach oraz Górnym Śląsku przewidziano plebiscyty.

Choć żądania polskie dotyczące granic Niepodległej znacznie wykraczały poza zapisy zawarte w dokumencie z 28 czerwca 1919 r., to jednak nie można nie podnieść wagi tego wydarzenia, którego 100. rocznica przypadnie kilka miesięcy. Jan Zamoyski wymownie ocenił wagę konferencji w Wersalu dla sprawy polskiej po Wielkiej Wojnie tytułując swoją książkę: Powrót na mapę. Polski Komitet Narodowy w Paryżu 1914-1919.

KONTAKT

Jednostka wdrażająca projekt:

Instytut Europejski w Łodzi
Zamiejscowy oddział Centrum Europejskiego Natolin
ul. Piotrkowska 262/264
90-361 Łódź
http://www.ie.lodz.pl

Kontakt z zespołem projektowym EPTW@natolin.edu.pl

Centrum Europejskie Natolin:
ul. Nowoursynowska 84
02-797 Warszawa
www.natolin.edu.pl